In zijn uitzending van 12 november buigt Arjen Lubach zich over een opvallende trend: de herwaardering van het communisme onder jongeren. Aanleiding is Bob Scholten, YouTuber van het kanaal Left Laser, die zich openlijk communist noemt en het Communistisch Manifest opnieuw uitgeeft. De NOS signaleert groeiende belangstelling, in Engeland denken jonge vrouwen positiever over communisme dan over kapitalisme, en in Brussel voert een marxistische partij de peilingen aan. Lubach neemt de mode serieus en besteedt aandacht aan de vraag of dit systeem een alternatief biedt. Zijn antwoord is vernietigend: het communisme werkt alleen als iedereen vrijwillig meedoet en eindigt daarom in dwang, de planeconomie levert wachttijden van tien jaar voor een koelkast op, de partijelite leeft in luxe terwijl de gewone man in de rij staat, en de Berlijnse Muur moest niet indringers weren maar vertrekkers tegenhouden.
Aan het einde van die afrekening komt dan de slotzin: er is ook veel mis met kapitalisme, daarover praat hij volgens eigen zeggen al tien jaar, maar de oplossing is niet het inwisselen voor een stelsel dat telkens in dictatuur eindigt. Lubach bedoelt het goed. Toch zit precies in deze slotsom het misverstand dat de hernieuwde aantrekkingskracht van het communisme verklaart. Het stelsel waaraan hij zoveel gebreken ziet, is namelijk geen vrije markteconomie, maar een door de staat geregeld en vergaand gesocialiseerd bestel. De voorbeelden uit de uitzending tonen dat het oude spook werkelijk terugkeert. Maar ze zeggen ook iets over de tegenstander die deze jongeren menen te bestrijden.
Wie na 2008 volwassen werd, zag geen tucht van de markt, maar staatsreddingen van banken. Verliezen werden afgewenteld op de samenleving, terwijl winsten en vermogens privaat bleven. Centrale banken drukten de rente, kochten schuldpapier en dreven de prijzen van aandelen, obligaties en woningen op. Wie al bezit had, profiteerde eerder van het nieuwe geld dan wie van loon en spaargeld leefde: het Cantillon-effect. Ook de woningnood is moeilijk een toonbeeld van een vrije markt te noemen. Grondbeleid, bouwvoorschriften, huurregels, fiscale prikkels, kredietvoorwaarden en ruimtelijke ordening bepalen vraag, aanbod en prijs. Van een vrije markt is geen sprake.
Toch krijgt het kapitalisme hiervan de schuld. Daarmee wordt een stelsel van politieke voorrechten, kredietsturing en bestuurlijk gecreëerde schaarste voorgesteld als het resultaat van vrije ruil en concurrentie. Zoals we schreven in Twee wegen naar socialisme: dwang versus gradualisme, nam het Westen niet de revolutionaire, maar de geleidelijke weg naar socialisering. Centrale sturing is bij geld, krediet, energie, immigratie en pensioenen allang regel in plaats van uitzondering. Onze reeks De terugkeer van monetair goud in drie scenario’s liet bovendien zien hoezeer rente, onderpand en geld binnen een institutioneel geleid bestel zijn komen te staan.
Dat neemt niets weg van Lubach’s kritiek op het communisme. Waar vrijwillige medewerking ontbreekt, moet het gemeenschappelijke plan worden afgedwongen. De partij bepaalt dan wat wordt gemaakt, tegen welke prijs en voor wie. De kern van het falen hiervan is het kennisprobleem. Geen ministerie kent alle plaatselijke voorkeuren, schaarsten, mogelijkheden en veranderingen die miljoenen mensen dagelijks via prijzen zichtbaar maken. Ludwig von Mises en Friedrich Hayek begrepen dat marktprijzen geen detail zijn, maar dragers van verspreide kennis. Het is de taal waarmee vraag en aanbod elkaar vinden. Zonder het prijssignaal volgen onherroepelijk tekorten en overschotten.
In onze analyse van de Oostenrijkse School beschreven we waarom ondernemerschap en vrije prijsvorming informatie verwerken die een planbureau niet kan bezitten. Het is daarom evenmin vreemd dat de Sovjeteconomie slecht vernieuwde. Lubach’s vergelijking laat zien dat de uitstoot per inwoner van Rusland sinds de jaren vijftig hoger lag dan die van Nederland. Centrale productie kan quota halen, maar mist de voortdurende prikkel om grondstoffen en energie zuiniger te gebruiken.
Ook Lubach’s antwoord op de verwijzing naar slavernij en kolonialisme is terecht. Zulke misstanden kwamen voor binnen economieën met particulier bezit, maar zijn geen noodzakelijke voorwaarde voor vrije ruil. Een markteconomie kan zonder slavernij en koloniale overheersing bestaan. Volledig communisme kan daarentegen niet zonder de macht die bezit afneemt, prijzen buiten werking stelt en afwijking bestraft. De dictatuur is dan geen toevallige ontsporing, maar volgt uit de poging één plan aan een veelvormige samenleving op te leggen.
Het probleem ontstaat waar Lubach deze juiste kritiek verbindt aan een verdediging van wat hij kapitalisme noemt. Hij bestrijdt het communisme dan met een stropop tegenover de verkeerde tegenstander. Jongeren krijgen feitelijk de keuze tussen twee gesocialiseerde stelsels: het openlijke collectivisme van de marxist en het geleidelijke collectivisme van de technocraat. Het eerste belooft gelijkheid door nationalisatie, het tweede stabiliteit door regels, kredietsturing en staatssteun. Beide vertrouwen uiteindelijk meer op maakbaarheid dan op spontane orde.
Daarom is de huidige ontvankelijkheid niet raadselachtig. In Op zoek naar een nieuw Sinterklaasverhaal beschreven we hoe de naoorlogse belofte haar gezag verloor: hard werken en de regels volgen waarborgen niet langer dat de volgende generatie het beter krijgt. Sinds de kredietcrisis zien jongeren stijgende vermogens naast onbereikbare woningen, studieschuld en onzeker werk. Als de gevestigde orde dat kapitalisme noemt, lijkt antikapitalisme vanzelf redelijk.
De parallel met de jaren dertig dringt zich op. Zoals onze analyse Economie, wetenschap en het maakbaarheidsideaal uiteenzette, zoeken mensen ideologieën van daadkracht wanneer de bestaande orde ziek en stuurloos lijkt. Juist dan zijn heldere ijkpunten nodig. Westerse ijkpunten keren terug wees op de noodzaak historische normen opnieuw herkenbaar te maken. Het beslissende ijkpunt loopt niet tussen links en rechts, maar tussen spontane orde en maakbaarheid.
Lubach heeft dus gelijk over de mislukking van het communisme, maar zijn slotzin houdt de begripsverwarring in stand. Zolang de markteconomie de schuld krijgt van de tekorten van het gesocialiseerde bestel, kan het communisme zich presenteren als antwoord op schade die zijn eigen beginsel van centrale sturing mede heeft veroorzaakt. Het spook keert niet terug omdat het verleden overtuigt, maar omdat het heden verkeerd wordt benoemd. Wie het werkelijk wil verdrijven, moet eerst de verkeerde tegenstander uit het debat verwijderen.
Lees ook:
- Twee wegen naar socialisme: dwang versus gradualisme (12 augustus 2026)
- Economie, wetenschap en het maakbaarheidsideaal (1 juli 2025)
- Op zoek naar een nieuw Sinterklaasverhaal (5 december 2025)
- Westerse ijkpunten keren terug (26 januari 2026)
- De Oostenrijkse School: onorthodoxe en ondernemingsgezinde economen (7 juli 2021)
- De terugkeer van monetair goud in drie scenario’s (2020)