Er bestaan vandaag de dag twee soorten werkelijkheden die voortdurend door elkaar heen lopen, maar die een fundamenteel verschillende logica volgen. Aan de ene kant is er de werkelijkheid van de vrije markt en de fysieke wereld: de natuurlijke beperkingen van grondstoffen, infrastructuur, energie, technologie, menselijk gedrag en economische wetmatigheden. Dat is de wereld waarin schaarste bestaat, waarin productiecapaciteit grenzen kent en waarin uiteindelijk de wetten van de natuur beslissen wat wel en niet mogelijk is.
Aan de andere kant bestaat de geconstrueerde werkelijkheid van wet- en regelgeving: de kaders die overheden creëren waarbinnen individuen en bedrijven mogen handelen. Die wereld draait niet om natuurwetten, maar om een ideaalbeeld dat wordt afgedwongen met fiscale prikkels, zoals subsidies, belastingen en juridische structuren.
De mens beweegt zich voortdurend tussen deze twee werkelijkheden. En omdat mensen van nature reageren op beloningsstructuren en geld een belangrijke drijfveer is, heeft de overheid via belasting en regelgeving enorme invloed op menselijk gedrag. Hogere belastingen ontmoedigen bepaald handelen, terwijl belastingvoordelen, subsidies en fiscale uitzonderingen juist gedrag stimuleren. Dit mechanisme vormt de kern van vrijwel ieder modern beleidsinstrument. Overheden proberen via financiële prikkels de richting van de economie en de samenleving te sturen.
Frictie en kaders
Daarmee ontstaat echter ook frictie. Want zodra de overheid via wet- en regelgeving ingrijpt in de vrije markt, verandert zij de natuurlijke prijsvorming en de spontane keuzes die individuen maken. Veel financiële beslissingen worden daardoor niet uitsluitend bepaald door economische of fysieke logica, maar door fiscale prikkelstructuren. Het loont om wetten en regels uit te zoeken, omdat de financiële voordelen daarvan aanzienlijk kunnen zijn. Rondom die frictie is een complete industrie ontstaan. Van notarissen tot makelaars, van belastingadviseurs tot subsidiebureaus, van vermogensadviseurs tot estate planners: een groot deel van de financiële sector heeft zich gespecialiseerd in het vraagstuk hoe ze klanten kunnen helpen navigeren door deze gecreëerde wereld van wet- en regelgeving.
Deze sector denkt logischerwijs binnen de kaders van dit gecreëerde systeem zoals dat vandaag bestaat. Het loont voor een financieel specialist veel minder om te zoeken naar wat economisch of fysiek het meest robuust is op de lange termijn, maar veel meer om uit te zoeken wat binnen de bestaande kaders van wet- en regelgeving het grootste financiële voordeel oplevert. Dat levert immers geld op voor de klant én voor de adviseur. Maar daardoor verschuift het gedrag van individuen steeds verder weg van de natuurlijke realiteit en steeds meer richting de gecreëerde werkelijkheid van fiscale en juridische prikkels.
Botsing
De energietransitie is daar een treffend voorbeeld van. Vanuit fiscaal perspectief is de richting helder: aardgas wordt steeds zwaarder belast, terwijl elektriciteit relatief gunstig behandeld wordt. Tegelijkertijd stimuleren subsidies en belastingvoordelen de aanschaf van warmtepompen, zonnepanelen en elektrische auto’s. Binnen de wereld van wet- en regelgeving is het rationeel gedrag om gebruik te maken van dit soort regelingen. Een adviseur kan daarvoor een rekensom maken waaruit blijkt dat elektrificatie financieel aantrekkelijk is.
Maar daar begint de botsing tussen de twee werelden zichtbaar te worden. Want de fysieke wereld trekt zich niets aan van fiscale modellen of politieke ambities. Het stroomnet heeft te maken met harde beperkingen: onvoldoende kabels, transformatorhuizen en reserve productiecapaciteit, in combinatie met hoge pieken door zon en wind, oftewel netcongestie. De fysieke infrastructuur is simpelweg niet ontworpen voor de snelheid en schaal van de huidige elektrificatie. Het gevolg is een stroomnet dat steeds verder vastloopt, ondanks alle beleidsmatige stimulansen om juist méér elektriciteit te gebruiken.
Wal keert het schip
Dit voorbeeld - we zouden er nog veel meer kunnen noemen, denk aan de arbeidsmarkt, huizenmarkt, enzovoort, alles waar regulering tussen zit - maakt zichtbaar hoe verschillend beide kaders functioneren. Binnen de werkelijkheid van wet- en regelgeving is het vandaag de dag rationeel om van het aardgas af te gaan, een elektrische auto te kopen of een warmtepomp te plaatsen. Maar binnen de werkelijkheid van de fysieke infrastructuur kan dat juist leiden tot grotere instabiliteit van het stroomnet, hogere systeemkosten en een instabielere energievoorziening. Vanuit die bredere realiteit kan het uiteindelijk verstandiger blijken om aardgas te blijven gebruiken, hybride energiesystemen te bouwen of alternatieve warmtebronnen zoals een houtkachel achter de hand te hebben.
Wanneer de voorgeschreven werkelijkheid van beleid en regelgeving teveel afwijkt van de onderliggende realiteit van de fysieke wereld, ontstaan onvermijdelijk tekorten, overschotten, prijsverstoringen en systeemstress. En de ervaring leert dat wanneer de werkelijke wereld en de voorgeschreven werkelijkheid van wet- en regelgeving met elkaar in botsing komen, dat eerstgenoemde altijd de verandering afdwingt.
Een bredere blik
Dat is ook de lens waarmee wij naar geopolitieke, economische en maatschappelijke ontwikkelingen kijken. Niet alleen naar wat vandaag binnen de bestaande regels logisch lijkt, maar vooral naar de vraag of die regels nog in lijn liggen met de onderliggende realiteit van de wereld. Want juist op het moment dat die twee werkelijkheden uit elkaar beginnen te lopen, ontstaan de grote kantelpunten en breuklijnen.
Daarin onderscheiden Geotrendlines en Boon & Knopers Advisory zich van een groot deel van de traditionele financiële sector. Veel adviseurs en financieel dienstverleners analyseren de wereld primair vanuit het bestaande beleidskader en de huidige fiscale wet- en regelgeving.
Wij proberen juist verder te kijken: naar de fysieke grenzen van de werkelijke wereld en waar deze een verandering van de voorgeschreven werkelijkheid zal afdwingen. Wij kijken niet alleen naar wat vandaag werkt binnen de regels van het systeem, maar naar de vraag of dat systeem zelf nog houdbaar is binnen de werkelijkheid van de wereld eromheen en hoe daarop te anticiperen. En daar ligt onze toegevoegde waarde.
Lees ook:
- Waarheid, werkelijkheid en conformisme (19 februari 2024)
- Westerse wereld ziet voorgeschreven werkelijkheid uiteenvallen (24 april 2024)
- De westerse strijd tegen de werkelijkheid (24 september 2024)
- De ‘waarheid’ wordt – bijna ongezien - ingehaald door de werkelijkheid (26 oktober 2025)
- Economie, wetenschap en het maakbaarheidsideaal (Deel 1) (1 juli 2025)
Dit artikel verscheen op 8 mei in de Geotrendlines Weekly. Wil je meer van dit soort artikelen ontvangen? Laat dan onderaan deze website je e-mailadres achter en lees onze weekupdate een maand gratis!
